به نقل از شهرآرانیوز، اربعین حسینی از مهمترین و برجستهترین مناسبتهای آیینی در میان شیعیان به شمار میرود. با این حال، در مورد خاستگاه تاریخی و مبانی دینی آن همواره نظرات و روایتهای متفاوتی مطرح شده است. آیتالله محمدهادی یوسفی غروی، پژوهشگر تاریخ اسلام در گفتگویی که انجام داده، با تفکیک میان سنتهای اجتماعی و احکام تأسیسی دین، اظهار میدارد که اربعین امام حسین (ع) بیشتر از آنکه بهعنوان یک حکم شرعی مستقل آغاز شده باشد، نتیجه یک واقعه تاریخی است که بعدها با تأیید و روایتهای ائمه اطهار (ع) به جایگاه ویژهای در فرهنگ شیعه دست یافته است.
وی بیان کرد: در قرآن کریم، احادیث پیامبر اکرم (ص) و روایات اهلبیت (ع)، هیچ دلیلی وجود ندارد که نشاندهنده تأسیس برگزاری مراسم سوم، هفتم یا چهلم برای درگذشتگان بهعنوان یک سنت دینی باشد. بنابراین، برگزاری مراسم چهلم برای اموات بیشتر بهعنوان یک سنت اجتماعی تلقی میشود تا یک حکم شرعی.
این پژوهشگر تاریخ همچنین افزود که اربعین امام حسین (ع) تنها استثنای شناختهشده در این زمینه به حساب میآید، اما این مناسبت نیز در ابتدا بهعنوان یک حکم دینی مستقل شکل نگرفت.
به گفته این پژوهشگر تاریخ اسلام، اگر اسیران کربلا زودتر یا دیرتر آزاد میشدند، زمان حضور آنها در کربلا نیز تغییر میکرد و ممکن بود بهجای اربعین، یادبودی در روز سیام یا پنجاهم شهادت امام حسین (ع) شکل بگیرد. به این ترتیب، نام اربعین نتیجه همزمانی ورود کاروان اهلبیت (ع) و جابر بن عبدالله انصاری به کربلا با چهلمین روز شهادت سیدالشهدا (ع) است.
آیتالله یوسفی غروی به گزارشهای تاریخی اشاره کرد و گفت: جابر بن عبدالله انصاری به همراه یکی از اهالی کوفه در روز اربعین به زیارت مزار امام حسین (ع) رفت و این تقارن تاریخی به ایجاد جایگاه ویژهای برای این روز کمک کرد و به تدریج آن را به یک سنت ماندگار میان شیعیان تبدیل ساخت. البته اولین زیارت دستهجمعی حرم امام حسین (ع) توسط جابر انجام نشد، بلکه این اقدام به گروه «توابین» نسبت داده میشود.
وی توضیح داد: توابین گروهی از مردم کوفه بودند که پس از پشیمانی از عدم یاری امام حسین (ع)، برای جبران این کوتاهی گرد هم آمدند و با سلیمان بن صرد خزاعی، یکی از یاران امیرالمؤمنین علی (ع)، بیعت کردند. سلیمان ریاست قبیله بزرگ خزاعه را بر عهده داشت، قبیلهای که در گذشته با بنیهاشم روابط نزدیک و پیمان دوستی داشت و بعدها نیز در تحولات سیاسی عصر عباسیان نقشآفرینی کرد.
این استاد تاریخ اسلام به نقل از طبری ادامه داد: توابین پس از بررسی شرایط دریافتند که قیام در کوفه به درگیری با قبایل و خویشاوندان خواهد انجامید؛ به همین دلیل تصمیم گرفتند بهجای مواجهه با مردم کوفه، مستقیم با حکومت اموی که مرکز آن در شام بود، بجنگند. در منابع تاریخی، عنوان «شامیان» بیشتر به نیروهای وابسته به حکومت اموی اطلاق میشود، نه صرفاً ساکنان شام.
وی افزود: توابین پیش از شروع حرکت نظامی، به کربلا رفتند و به زیارت قبر امام حسین (ع) پرداختند. در آن زمان سایبانی کوچک بر فراز مزار حضرت ساخته شده بود و زائران به دلیل محدودیت فضا، به گروههای دهنفره وارد میشدند، نماز توبه به جا میآوردند، آیاتی از قرآن را تلاوت کرده و سپس جای خود را به دیگران میدادند. این مراسم را میتوان نخستین زیارت گسترده و سازمانیافته امام حسین (ع) دانست. این رویداد پیش از رواج روایات مربوط به فضیلت زیارت آن حضرت در عصر امام باقر (ع) و امام صادق (ع) رخ داد.
یوسفی غروی در مورد سرنوشت توابین نیز گفت: پس از زیارت کربلا، آنها به سوی شمال عراق حرکت کردند و در منطقه عینالورده با سپاه عبیدالله بن زیاد که از طرف حکومت مروانیان مأمور مقابله با آنها شده بود، روبهرو شدند. اگرچه در ابتدا حدود ۱۰ هزار نفر با سلیمان بن صرد بیعت کرده بودند، اما در هنگام حرکت تنها پنج هزار نفر باقی ماندند و در نبرد نیز نزدیک به نیمی از آنها کشته شدند. بازماندگان این قیام بعداً به کوفه بازگشتند و مختار ثقفی از ظرفیت آنها در نهضت خود بهرهبرداری کرد.
وی در پایان با اشاره به پیشینه روایی اربعین تصریح کرد: نخستین راوی متن زیارت اربعین، صفوان بن مهران جمّال است که این زیارت را از امام صادق (ع) نقل کرده و زمان قرائت آن را صبح روز اربعین دانسته است. همچنین روایت معروف امام حسن عسکری (ع) درباره «علامات المؤمن خمس» که زیارت اربعین را بهعنوان یکی از نشانههای مؤمن معرفی میکند، در واقع سنتی را تأیید کرده که پیشتر در میان شیعیان رواج یافته بود. بنابراین، اربعین در آغاز نتیجه یک واقعه تاریخی بود و سپس از سوی امام صادق (ع) و امام حسن عسکری (ع) مورد تأیید و امضای روایی قرار گرفت و نه اینکه از ابتدا بهعنوان یک حکم تأسیسی در دین وضع شده باشد.
منبع: shahraranews.ir
