همشهری آنلاین
– مریم سرخوش:
مدتهاست که طبیعی یا غیرطبیعی بودن بسیاری از آزمایشهای پزشکی ایرانیها بر اساس استانداردهایی تفسیر میشود که در کشورهای دیگر تدوین گردیدهاند؛ استانداردهایی که همیشه با ویژگیهای ژنتیکی، تغذیهای و جغرافیایی مردم ایران تطابق ندارند. اکنون یک پروژه ملی، پس از بررسی ۲۵ میلیون داده آزمایشگاهی، برای نخستین بار حدود مرجع بومی آزمایشهای رایج را شناسایی کرده است؛ اقدامی که قادر است تشخیص بیماری، تجویز دارو و حتی الگوی درمان را در کشور دگرگون سازد.
پایان یک ابهام
سوالی که مطرح میشود این است که پزشکان چگونه عدد طبیعی یا غیرطبیعی را بر روی برگه آزمایش ثبت میکنند؟ آیا طبیعی بودن نتیجه یک آزمایش برای ایرانیها همان مفهومی را دارد که برای یک شهروند اروپایی یا آسیایی دارد؟ دکتر امیرحسن زرنانی، استاد ایمونولوژی در دانشگاه علوم پزشکی تهران، عضو انجمن علوم آزمایشگاهی و مجری اصلی پروژه ملی تعیین حدود مرجع آزمایشگاهی در ایران، بر این باور است که پاسخ به این پرسش سالها مبهم بوده، اما اکنون به وضوح مشخص شده است.
وی میگوید: زمانی که نتیجه یک آزمایش طبیعی اعلام میشود، این طبیعی بودن بر پایه محدودههایی است که سالها پیش توسط دانشمندان تعیین شده است. اما طبیعی بودن به معنای تطابق با عرف یک جامعه است و نه اینکه هر فردی که خارج از آن محدوده باشد، حتماً بیمار باشد.
دکتر زرنانی به سادگی این موضوع را با مثالی توضیح میدهد: در یک جامعه، بیشتر افراد دارای پنج انگشت هستند؛ بنابراین داشتن پنج انگشت طبیعی تلقی میشود، اما این به معنای بیمار بودن افرادی که شش انگشت دارند، نیست. یا فرض کنید که قد متوسط مردان ایرانی ۱۷۰ سانتیمتر باشد. فردی با قد ۱۵۰ سانتیمتر در ایران خارج از عرف محسوب میشود، اما همین قد ممکن است در برخی کشورهای آسیای جنوب شرقی کاملاً طبیعی باشد. بنابراین خود جامعه تعیینکننده معیار طبیعی بودن است. در آزمایشگاه نیز منطق مشابهی وجود دارد؛ نتیجه زمانی طبیعی تلقی میشود که در محدودهای قرار بگیرد که اکثریت افراد همسن، همجنس و با شرایط مشابه در آن قرار دارند.
چرا استانداردهای خارجی برای ایرانیها کافی نیست؟
طبق گفتههای این استاد دانشگاه، صدها آزمایش پزشکی تحت تأثیر عواملی نظیر سن، جنس، بارداری، شرایط اقلیمی، ارتفاع محل زندگی از سطح دریا، تغذیه، ژنتیک و سبک زندگی قرار دارند. او توضیح میدهد: نمیتوان انتظار داشت که محدوده طبیعی یک آزمایش در اروپا دقیقاً برای ایرانیها نیز صادق باشد. تفاوتهای ژنتیکی، فرهنگی، تغذیهای و حتی شرایط جغرافیایی موجب میشود که این محدودهها یکسان نباشند.
با این حال، در دهههای گذشته راه دیگری وجود نداشت و زرنانی در این خصوص بیان میکند: سالها یا از محدودههای مرجع کشورهای دیگر استفاده میشد یا به کتابهای مرجع مراجعه میشد. در هر دو حالت، این اعداد بر اساس جمعیت کشورهای دیگر استخراج شده بودند و نقصهای خود را داشتند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم محدودههای مرجع را برای جامعه ایرانی تعیین کنیم.
چرا روش متداول جواب نمیداد؟
زرنانی میگوید که برای تعیین محدوده طبیعی آزمایشها دو روش وجود دارد؛ مستقیم و غیرمستقیم. او در مورد روش مستقیم توضیح میدهد: در این روش حدود ۱۰۰ نفر که از نظر سلامتی دارای شرایط بسیار خاصی هستند انتخاب میشوند؛ افرادی که بیماری ندارند، سیگار نمیکشند و دارای تغذیه مناسب و فعالیت بدنی مطلوب هستند. سپس تمامی آزمایشها بر روی آنها انجام میشود. این روش از نظر علمی دارای ارزش است، اما بسیار پرهزینه میباشد و اجرای آن در کشورهایی با محدودیت اقتصادی دشوار خواهد بود.
بنابراین، تیم پژوهشی مسیر دیگری را انتخاب کرد و زرنانی اضافه میکند که روش غیرمستقیم به کار گرفته شد؛ یعنی هیچ فیلتری برای انتخاب افراد وجود نداشت. دادههای افرادی که برای چکاپ یا آزمایشهای معمول به آزمایشگاههای خصوصی مراجعه کرده بودند، بررسی گردید. طبیعی است که در این میان افرادی با دیابت، اختلال تیروئید یا چربی خون بالا نیز وجود داشتند، اما این افراد در دو سر منحنی قرار میگیرند و با روشهای آماری حذف میشوند تا محدوده طبیعی واقعی استخراج شود.
۲۵ میلیون داده از سراسر ایران
زرنانی درباره ابعاد این پروژه توضیح میدهد: در طول دو سال، دادههای پیش از همهگیری کرونا را از ۶۰ آزمایشگاه خصوصی در سراسر کشور جمعآوری کردیم. اطلاعات مربوط به تمامی قومیتها و شهرهای مختلف ایران در اختیار ما قرار گرفت و در نهایت حدود ۲۵ میلیون داده آزمایشگاهی گردآوری شد.
به گفته او، پس از تحلیل این دادهها و با همکاری دانشگاه مونترال، حدود مرجع ۱۷ آزمایش پرکاربرد کشور استخراج شد و اکنون میتوانیم بگوییم که محدوده طبیعی قند خون برای یک مرد جوان ایرانی چه مقدار است یا همین عدد برای زنان یا گروههای سنی دیگر چه تفاوتی دارد.
کشف تفاوتهای مهم با استانداردهای خارجی
یکی از یافتههای اصلی این مطالعه، تفاوت قابل توجه بسیاری از آزمایشها با استانداردهای بینالمللی رایج بود. زرنانی در این خصوص اظهار میکند: وقتی نتایج را با کتابهای مرجع و محدودههایی که تاکنون استفاده میشد مقایسه کردیم، مشخص شد بسیاری از آنها با جمعیت ایرانی تفاوت دارند. البته برخی تستها نیز همخوانی داشتند، اما در تعداد قابل توجهی اختلاف مشاهده شد.
او نمونهای از این تفاوت را مربوط به آزمایش عملکرد تیروئید میداند و میگوید: سطح TSH در جمعیت ایرانی با جمعیت اروپایی تفاوت دارد. ایرانیها به طور کلی TSH بالاتری دارند. در گذشته ممکن بود فردی با عدد پنج، مبتلا به کمکاری تیروئید تشخیص داده شود و دارو دریافت کند، اما حالا با استفاده از محدوده مرجع ایرانی ممکن است همان عدد طبیعی تلقی شود و نیازی به درمان دارویی نباشد.
زرنانی معتقد است که این تغییر میتواند الگوی مصرف دارو در کشور را نیز اصلاح کند.
او تأکید میکند: این محدودهها بر اساس نژاد، تغذیه، فرهنگ، شرایط اقلیمی و ویژگیهای جمعیت ایران استخراج شدهاند. جالب این است که برخلاف تصور، تفاوت چشمگیری میان قومیتها و شهرهای مختلف کشور مشاهده نکردیم و تقریباً تمامی ایرانیها از یک محدوده مرجع مشترک پیروی میکنند.
کشف یک واقعیت دیگر؛ آزمایشهای غیرضروری
این پروژه تنها به تعیین حدود مرجع محدود نشد. زرنانی در بررسی دادهها متوجه شد که نتایج بخش قابل توجهی از آزمایشهای انجامشده اساساً طبیعی هستند و احتمالاً بدون نیاز تجویز شدهاند. او بر این باور است که این اطلاعات جانبی میتواند به اصلاح الگوی درخواست آزمایش در کشور کمک کند.
گامی به سوی پزشکی فردمحور
این پروژه ملی تحت نظر انجمن علوم آزمایشگاهی با مجوز دانشگاه علوم پزشکی تهران اجرا شده و با عنوان IRLAR در وزارت بهداشت ثبت گردیده است. زرنانی در توضیح بیشتر بیان میکند: در این پروژه ۱۷ آزمایش پرکاربرد از جمله اوره، کراتینین، کلسترول، تریگلیسیرید، قند خون ناشتا، تیروئید، آلبومین، پروتئین کامل، آنزیمهای کبدی و… بررسی شدند. نتایج آن نیز سال گذشته در کنگره انجمن علوم آزمایشگاهی رونمایی شد و برای ابلاغ به آزمایشگاههای سراسر کشور به وزارت بهداشت تحویل داده میشود.
او این اقدام را گامی مهم در مسیر پزشکی دقیق میداند و میگوید: این روش ما را به پزشکی فردمحور نزدیکتر میکند؛ یعنی از نسخه واحد برای همه فاصله میگیریم و تشخیصها بر مبنای ویژگیهای واقعی جمعیت خودمان انجام خواهد شد.
دستاوردی که میتواند روند درمان را تغییر دهد
زرنانی بر این باور است که مهمترین دستاورد این پروژه، افزایش اطمینان در تفسیر نتایج آزمایشهاست: آزمایشگاهها از این پس با اطمینان بیشتری میتوانند نتایج را تفسیر کنند، زیرا این حدود مرجع بر اساس جمعیت ایرانی و با همان تجهیزات و روشهایی استخراج شدهاند که در آزمایشگاههای کشور به کار میروند.
به گفته او، اگر حدود مرجع دقیق نباشند، ممکن است یک نتیجه کاملاً طبیعی به اشتباه غیرطبیعی گزارش گردد؛ موضوعی که هم بیمار را دچار اضطراب میکند و هم میتواند تصمیم پزشک درباره ادامه درمان را تغییر دهد.
عضو انجمن علوم آزمایشگاهی ایران تأکید میکند: این دستاورد میتواند روند تشخیص، درمان و پایش بیماریها را در کشور متحول کرده و تصمیمهای پزشکی را به واقعیتهای زیستی جامعه ایرانی نزدیکتر کند.
منبع خبر: همشهری | انتشار: NabzeRuz.ir
